علم بدون عمل؛ عواقب هولناک انباشت اطلاعات (از روایات معصومین تا علوم اعصاب)

آیا شما هم جزو کسانی هستید که دورههای آموزشی مختلفی دارید که پول پایش دادهاید اما هنوز وقت نکردهاید آنها را کامل ببینید و اجرایی کنید؟ یا سخنرانیهای مختلفی را گوش دادید ولی هنوز آنها را در عمل اجرا نکردید؟ یا کتابهای مختلفی دارید و برخی را مطالعه کردید و برخی هم نصفه مانده ولی به خیلی از آنهایی که باید عمل میکردید هنوز کاری انجام ندادید؟
ما در دنیایی زندگی میکنیم که معتادِ «دانستن» شدهایم. به ما یاد دادهاند که «توانا بود هر که دانا بود»، اما کسی به ما نگفت که اگر دانا باشیم و عمل نکنیم، چه بلایی سرمان میآید. ما اطلاعات را میبلعیم، اما آنها را هضم نمیکنیم. و نتیجه؟ حسِ سنگینی، کلافگی و درجا زدن.
اما بگذارید بیپرده بگویم: دانش، همیشه قدرت نیست.
چه میشود اگر به شما بگویم برخی از دانستهها، اگر به آنها عمل نکنید، مثل غذای فاسد در روحتان عمل میکنند؟ چه میشود اگر بفهمیم گاهی وقتها، دانستنِ یک حقیقت و نادیده گرفتن آن، ما را در وضعیت خطرناکتری قرار میدهد نسبت به کسی که اصلاً آن موضوع را نمیداند؟
این مقاله قرار است یک شوک بیدارکننده باشد. با ترکیب حکمتهای تکاندهندهی قرآن و اهلبیت (ع) و جدیدترین یافتههای عصبشناسی، به شما نشان میدهیم چرا «فقط دانستن» کافی نیست و چطور میتواند به یک بدهی سنگین تبدیل شود. این همان موضوع محوری است که در روایات معصومین به آن تاکید شده است.
پیامبر اکرم (ص) قرنها پیش، هشداری دادند که امروز علم مدرن تازه به عمق آن پی برده است:
«كُلُّ عِلمٍ وَبالٌ عَلى صاحِبِهِ يَومَ القِيامَةِ إلّامَن عَمِلَ بِهِ»
«هر دانشی در روز قیامت برای صاحبش بار سنگین و مایه بدبختی است، مگر کسی که به آن عمل کرده باشد.» (منية المريد: ۱۳۵)
💣 بخش ۱: دانش مثل یک بمب ساعتی است (جنگ درونی مغز)
اولین قدم برای اینکه در تلهی «فقط اطلاعات جمع کردن» نیفتیم، این است که بفهمیم: دانشِ بدون عمل، خطرناک است. هر چیزی که یاد میگیریم، یک مسئولیت روی دوش ما میگذارد. وقتی این مسئولیت را نادیده میگیریم، آن دانش فقط در ذهنمان بایگانی نمیشود؛ بلکه تبدیل به یک بمب ساعتی میشود که سوختش، بیعملیِ خود ماست.
یک تفاوت مهم:
این موضوع در مسائل مادی و معنوی فرق دارد. مثلاً اگر شما بدانید سیب خاصیت درمانی دارد ولی آن را نخورید، فقط از فایدهاش محروم شدهاید؛ دانستنِ شما آسیبی به شما نمیزند. اما در رشد فردی و معنوی، ماجرا برعکس است. دانستنِ یک حقیقتِ اخلاقی و عمل نکردن به آن، فعالانه به روح شما ضربه میزند و شما را از کسی که اصلاً نمیداند، عقبتر میاندازد.
دین چه میگوید؟
آموزههای دینی میگویند علم بدون عمل، روح آدم را فرسوده میکند و باعث دوری از خدا میشود.
امام سجاد (ع) میفرمایند:
«لا تَطلُبوا عِلمَ ما لا تَعمَلونَ… فإنَّ العِلمَ إذا لَم يُعمَلْ بِه لَم يَزدَدْ مِنَ اللَّهِ إلّابُعداً»
«به دنبال دانستن چیزی که به آن عمل نمیکنید نباشید… زیرا دانشی که به آن عمل نشود، جز دوری از خداوند چیزی نمیافزاید.» (بحار الأنوار: ۲/ ۲۸/ ۶)
علم امروز چه میگوید؟
روانشناسی مدرن پدیدهای را کشف کرده که شاید دلیل علمی این آسیب را توضیح دهد: «ناهماهنگی شناختی» (Cognitive Dissonance). تحقیقات دانشگاه استنفورد نشان میدهد وقتی بین «چیزی که میدانیم» و «کاری که انجام میدهیم» تضاد وجود دارد (مثلاً میدانیم کاری درست است اما انجامش نمیدهیم)، مغز دچار استرس شدید میشود. انگار مغز با خودش درگیر جنگ میشود. این تضاد باعث ترشح هورمونهای استرس شده و اعصاب را فرسوده میکند. تحقیقات نشان داده که انباشت دانش بدون عمل، باعث ایجاد ترس و نوعی فلج شدن در عملکرد میشود.
بنابراین، وقتی امام علی (ع) میفرمایند: «أشَدُّ النّاسِ نَدَماً عِندَ المَوتِ العُلَماءُ غَيرُ العامِلينَ» (پشیمانترین مردم، دانشمندان بیعمل هستند)، شاید بتوان گفت بخشی از این پشیمانی، ریشه در همین فشار روانی و آسیبهایی دارد که خودمان به خودمان زدهایم.
💰 بخش ۲: هزینه پنهان: ۷۰ عقوبت درونی و از دست دادن «شیرینی زندگی»
نتیجه عمل نکردن به دانستهها، همیشه یک تنبیه بیرونی یا بلاهای آسمانی نیست؛ بلکه فروپاشیهای خاموش درونی است. روایات ما از «هفتاد عقوبت پنهانی» حرف میزنند که کمترینِ آنها، گرفته شدن «شیرینی یاد خدا» است.
خداوند به حضرت داوود (ع) وحی کرد:
«إنَّ أهوَنَ ما أنا صانِعٌ بِعالِمٍ غَيرِ عامِلٍ بِعِلمِه أشَدُّ مِن سَبعينَ عُقوبَةً أن اخرِجَ مِن قَلبهِ حَلاوَةَ ذِكري»
«همانا کمترین کاری که با عالم بیعمل انجام میدهم… این است که شیرینی یاد خودم را از قلبش بیرون میکشم.» (بحارالأنوار: ۲/ ۳۲/ ۲۵)
این «گرفته شدن شیرینی» یعنی چه؟ یعنی از دست دادن لذتِ لحظات ساده، یعنی ناتوانی در تجربه حسِ خوبِ دعا یا حتی یک گفتگوی عمیق. همان حس بیقراری و کلافگی همیشگی.
علم امروز چه میگوید؟
این حالت، شباهت عجیبی به مفهوم «حالت غرقگی» (Flow State) در روانشناسی دارد. دانشمندان ثابت کردهاند که انسان فقط وقتی عمیقاً احساس رضایت و شادی میکند که در حال «انجام دادن» یک کار معنادار باشد. دانستنِ خالی و عمل نکردن، دشمن اصلیِ این حس خوب است و باعث بیحوصلگی و افسردگی میشود. وقتی عمل نمیکنیم، سیستم پاداشدهی مغز خاموش میشود و شاید این یکی از دلایلی باشد که آن «حلاوت» و طعم شیرین زندگی را از دست میدهیم.
🌀 بخش ۳: چرخه معیوب: وقتی مغز به «بیخیالی» عادت میکند
شاید عجیب به نظر برسد، اما علم بدون عمل، به جای اینکه چشم آدم را باز کند، باعث نادانیِ بیشتر میشود.
حضرت عیسی (ع) میفرمایند:
«إنَّ كَثرَةَ العِلمِ لا يَزيدُكَ إلّاجَهلًا إذا لَم تَعمَلْ بِهِ»
«اگر به علم عمل نکنی، فراوانی دانش چیزی جز نادانی برایت نمیافزاید.» (تنبيه الخواطر: ۱/ ۶۴)
وقتی حقیقتی را میشنویم و نادیده میگیریم، انگار به سیستم تشخیص درونی خودمان خیانت کردهایم. این حالت شبیه «عادت کردن به صدای زنگ ساعت» است؛ بار اول ما را میپراند، اما بعد از صد بار شنیدن و قطع کردن، دیگر حتی صدایش را نمیشنویم. کسی که عمل نمیکند، وجدانش کرخت میشود. متون دینی از این حالت به عنوان «کفر» (پوشاندن حقیقت) یاد میکنند؛ نوعی کوریِ خودخواسته.
علم امروز چه میگوید؟
علوم اعصاب چیزی به نام «سازگاری عصبی» (Neural Adaptation) را کشف کرده که میتواند این ماجرا را توضیح دهد. یک تحقیق جالب در سال ۲۰۱۶ نشان داد وقتی کسی برخلاف دانش اخلاقیاش عمل میکند (مثلاً میداند دروغ بد است ولی میگوید)، اولش بخش وجدان مغز (آمیگدال) واکنش تندی نشان میدهد. اما اگر این کار تکرار شود، مغز حساسیتش را از دست میدهد و دیگر واکنشی نشان نمیدهد.
شاید بتوان گفت این یافتههای علمی، نور تازهای بر مفهوم «قساوت قلب» در متون دینی میاندازد؛ انگار مغز یاد میگیرد که به حقیقت بیتفاوت شود و به آن «عادت» کند.
🗝️ بخش ۴: قفلگشایی از بنبستها: فکر کردن با تمام وجود
خیلی از سردرگمیهای زندگی ما (انتخاب شغل، رشته، ازدواج) ریشه معنوی دارند. گاهی درِ حکمت بسته میشود چون به حکمتهای قبلی عمل نکردهایم. یک قانون طلایی وجود دارد:
«مَنْ عَمِلَ بِمَا عَلِمَ، عَلَّمَهُ اللَّهُ مَا لَمْ يَعْلَمْ» (هر کس به آنچه میداند عمل کند، خداوند آنچه را نمیداند به او میآموزد).
هر «نمیدانم» بزرگی در زندگی شما، نتیجهی «میدانم»های کوچکی است که زیر پا گذاشتهاید. به دانستههای قطعیتان (مثل راستگویی، احترام به والدین، نماز اول وقت) عمل کنید تا گرههای کورِ جاهای دیگر باز شود.
علم امروز چه میگوید؟
این فقط یک وعده معنوی نیست؛ بلکه با نظریه علمی «شناخت بدنمند» (Embodied Cognition) همخوانی دارد. تحقیقات نشان میدهد که «عمل کردن» راههای جدیدی را در مغز باز میکند که با «فقط فکر کردن» باز نمیشوند. عمل کردن، پیشنیازِ فهمیدنِ چیزهای عمیقتر است.
همانطور که امام علی (ع) فرمودند: «أرفَعُ العِلمِ ما ظَهَرَ فيالجَوارِحِ» (برترین علم آن است که در اعضا و رفتار ظاهر شود). شاید تا زمانی که دانش در بدن و رفتار ما جاری نشود، مغز و روح ما ظرفیت درک حقایق پیچیدهتر را پیدا نکند.
مقاله استنفورد درباره شناخت بدنمند | تحقیقات نقش عمل در یادگیری
⚖️ بخش ۵: بالاترین سطح: رهایی از فلجِ تحلیل
این نگاه، خیلی آرامشبخش است: «شاید شما همین الان هم به اندازه کافی میدانید و فقط باید عمل کنید.» شاید مشکل کمبود دانش نیست، کمبود عمل است.
امام علی (ع) میفرمایند:
«إنَّكُم إلَى العَمَلِ بِما عَلِمتُم أحوَجُ مِنكُم إلى تَعَلُّمِ ما لَم تَكونوا تَعلَمونَ»
«شما به عمل کردن به آنچه میدانید، محتاجتر هستید تا آموختن آنچه نمیدانید.» (غرر الحكم: ۳۸۲۶)
علم امروز چه میگوید؟
علم مدرن، حالتِ مقابلِ این توصیه را «فلج تحلیل» (Analysis Paralysis) مینامد. تحقیقات نشان میدهد وقتی اطلاعات و گزینهها زیاد باشد ولی خروجی عملی نداشته باشیم، مغز قفل میکند و قدرت تصمیمگیری را از دست میدهد.
آیتالله بهجت (ره) دقیقاً همین نسخه را میپیچیدند: «اگر کسی معلوماتش را زیر پای خودش نگذاشت، به او میگویند برو راحت باش… سر وقتش به هر آنچه محتاجی، عالم میشوی.» این یعنی رهایی مغز از انباشت اطلاعات و سربار غیرضروری که به کارش نمیآید.
🔥 بخش ۶: نقطه بیبازگشت: آگاهیهایی که نمیتوان نادیده گرفت
بعضی چیزها را که فهمیدیم، دیگر راه برگشتی نداریم. نادیده گرفتن برخی حقایق، عواقب فوری و ویرانگری دارد. داستان تکاندهندهی «عبیدالله حر جعفی» و امام حسین (ع) بهترین مثال برای این موضوع است.
عبیدالله آدم سرشناسی بود که عمداً از کوفه خارج شد تا با امام حسین (ع) روبرو نشود، چون میدانست حق با امام است ولی شهامت جنگیدن نداشت. اما دست تقدیر آنها را در خیمهای روبرو کرد. وقتی امام او را به یاری طلبید، عبیدالله دستپاچه شد. او تحت تأثیر ابهت و حقانیت امام قرار گرفت و گفت: «چقدر تو خوبی». اما بعد، برای اینکه وجدانش را آرام کند و از زیر بار مسئولیت اصلی (جان دادن) شانه خالی کند، یک پیشنهاد عجیب داد.
او گفت: «من یاریات نمیکنم چون میدانم کشته میشوی، اما این اسب تندرو و گرانبهای مرا بگیر تا اگر خواستی فرار کنی!» او میخواست با پول و مال، جای خالیِ «عمل» و «جانفشانی» را پر کند.
واکنش امام حسین (ع) درس بزرگی برای همه تاریخ بود. ایشان نفرمودند بمان و کمک کن. بلکه فرمودند: «من نیازی به اسب تو ندارم». و بعد جملهای هولناک فرمودند:
«پس حالا که یاریمان نمیکنی، برو! برو به جایی که صدای استغاثه (کمکخواهی) مرا نشنوی؛ زیرا هر کس صدای مظلومیت ما را بشنود و یاری نکند، خدا او را با صورت در آتش میافکند.»
چرا امام او را دور کرد؟ چون شنیدن صدای حق و عمل نکردن به آن، یک «نقطه بیبازگشت» است. این نوعی از دانایی است که اگر به عمل تبدیل نشود، دیگر فقط باعث «بیحوصلگی» نمیشود، بلکه باعث سقوط ابدی میشود. عبیدالله رفت و بعدها با حسرتی بیپایان، در حالی که نه دنیایش آباد شد و نه آخرتش، سرانجامِ شومی در رود فرات پیدا کرد.
امام علی (ع) درباره کسانی که در چنین بزنگاههایی کوتاهی میکنند میفرمایند:
«أعظَمُ النّاسِ وِزراً العُلَماءُ المُفَرِّطونَ»
«سنگینبارترین مردم (از نظر گناه)، دانشمندانی هستند که کوتاهی میکنند.» (غرر الحكم: ۳۱۹۷)
آگاهی از مظلومیت یک حقیقت (چه در تاریخ، چه در امروز)، سنگینترین نوع دانش است و بیاعتنایی به آن، راه جبرانی باقی نمیگذارد.
نتیجهگیری: اکنون نوبت شماست
دانش مثل شمشیر دو لبه است.
امام صادق (ع) فرمودند: «العِلمُ يَهتِفُ بِالعَمَلِ، فإن أجابَهُ وإلّا ارتَحَلَ» (علم، عمل را صدا میزند؛ اگر پاسخش داد میماند وگرنه کوچ میکند و میرود).
این نتیجهگیری از روایات معصومین نشان میدهد که این “کوچ کردن علم”، میتواند همان از بین رفتن حساسیت مغز و خاموش شدن وجدان باشد. سفر از «دانستن» به «عمل کردن»، سفری برای نجات روان و معنویت شماست.
حالا از خودمان بپرسیم:
امروز، کدام دانشی که فراموشش کردهاید، منتظر است تا با یک «عملِ کوچکِ شما» دوباره جان بگیرد؟
🎨 اینفوگرافیک این مقاله

📚 گنجینه روایات: آثار علم بدون عمل و عمل بدون علم
در این بخش، گلچینی مختصر از روایات معصومین (ع) که به عواقب «علم بدون عمل» و همچنین «عمل بدون آگاهی» میپردازد، جهت مطالعه بیشتر گردآوری شده است.
۱. در باب وظیفه عالم و آغاز خودسازی امام علی (ع) فرمودند:
«مَن نَصَبَ نَفسَهُ لِلنّاسِ إماماً فعَلَيهِ أن يَبدَأ بِتَعليمِ نَفسِهِ قَبلَ تَعليمِ غَيرِهِ، وَليَكُن تَأديبُهُ بِسيرَتِهِ قَبلَ تَأديبِهِ بِلِسانِهِ، ومُعَلِّمُ نَفسِهِ ومُؤَدِّبُها أحَقُّ بِالإجلالِ مِن مُعَلِّمِ النّاسِ ومُؤَدِّبِهِم.» «هر کس خود را پیشوای مردم قرار دهد، باید پیش از تعلیم دیگران، به تعلیم خود بپردازد و تربیت او با رفتارش باشد، نه با زبانش. و معلم و مربی خود، به احترام سزاوارتر است از معلم و مربی دیگران.» (بحار الأنوار: ۲/ ۵۶/ ۳۳)
۲. در باب علمِ متوقف در زبان امام علی (ع) فرمودند:
«العِلمُ مَقرونٌ بِالعَمَلِ، فمَن عَلِمَ عَمِلَ، والعِلمُ يَهتِفُ بِالعَمَلِ، فإن أجابَهُ وإلّا ارتَحَلَ عَنهُ.» «علم با عمل پیوسته است، پس هر کس دانست عمل کرد، و علم، عمل را فرامیخواند؛ اگر پاسخش داد (میماند) وگرنه از آن کوچ میکند.» (نهج البلاغة: الحكمة ۳۶۶)
۳. در باب هلاکت به واسطه دانش (دانش گمراهکننده) امام علی (ع) فرمودند:
«عِلمٌ لا يُصلِحُكَ ضَلالٌ، ومالٌ لا يَنفَعُكَ وَبالٌ.» «دانشی که تو را اصلاح نکند، گمراهی است، و مالی که به تو سودی نرساند، وبال است.» (غرر الحكم: ۶۲۹۴)
۴. در باب تفاوت عالم و جاهل امام علی (ع) فرمودند:
«الدّنيا كُلُّها جَهلٌ إلّامَواضِعَ العِلمِ، وَالعِلمُ كُلُّه حُجَّةٌ إلّاما عُمِلَ بِهِ.» «تمام دنیا نادانی است، مگر جاهایی که در آن علم باشد؛ و تمام علم، حجت (و سند مسئولیت) است، مگر آنکه به آن عمل شود.» (بحار الأنوار: ۲/ ۲۹/ ۹)
۵. در باب خطر عمل بدون بینش امام صادق (ع) فرمودند:
«العامِلُ عَلى غَيرِ بَصيرَةٍ كَالسّائرِ عَلى غَيرِ الطَّريقِ، ولا يَزيدُهُ سُرعَةُ السَّيرِ مِنَ الطَّريقِ إلّابُعداً.» «کسی که بدون بصیرت (بینش و آگاهی) عمل کند، مانند کسی است که در بیراهه حرکت میکند و سرعتِ حرکتش جز دوری از راه، سودی برایش ندارد.» (الأمالي للصدوق: ۵۰۷/ ۷۰۵)
۶. در باب ناپسندی عالم ریاکار و جاهل متعبد امام علی (ع) فرمودند:
«قَصَمَ ظَهري عالِمٌ مُتَهَتِّكٌ، وجاهِلٌ مُتَنَسِّكٌ، فالجاهِلُ يَغُشُّ النّاسَ بِتَنَسُّكِهِ، والعالِمُ يُنَفِّرُهُم بِتَهَتُّكِهِ.» «کمر مرا دو نفر شکستند: عالمی که پردهدری میکند، و جاهلی که ادعای زهد و تقوا دارد. جاهل با زهدش مردم را فریب میدهد و عالم با پردهدری و بیبند و باریاش، مردم را از دین و علم زده میکند.» (منية المريد: ۱۸۱)
۷. در باب عذاب دانشمندان بیمسئولیت امام باقر (ع) فرمودند:
«إنَّ أشَدَّ النّاسِ حَسرَةً يَومَ القِيامَةِ الّذينَ وَصَفوا العَدلَ ثُمَّ خالَفوهُ، وهُوَ قَولُ اللَّهِ تَعالى: «أَنْ تَقُولَ نَفْسٌ يا حَسْرَتى عَلى ما فَرَّطْتُ فِي جَنْبِ اللَّهِ» «پشیمانترین مردم در روز قیامت کسانی هستند که عدالت را توصیف کردند اما خود با آن مخالفت کردند، و این همان فرموده خداوند متعال است که: «تا آنکه کسی نگوید: ای افسوس بر کوتاهیهایی که در راه خدا کردم.» (المحاسن: ۱/ ۲۱۲/ ۳۸۲)
۸. در باب عاقبت خطیبان بیعمل (تجسم عمل در برزخ) پیامبر اکرم (ص) فرمودند:
«أتَيتُ لَيلَةَ اسرِيَ بي عَلى قَومٍ تُقرَضُ شِفاهُهُم بِمَقاريضَ مِن نارٍ كُلَّما قُرِضَت وَفَت، فقُلتُ: يا جِبريلُ، مَن هؤلاءِ؟ قالَ: خُطَباءُ امَّتِكَ الّذينَ يَقولونَ ما لا يَفعَلونَ، ويَقرَؤونَ كِتابَ اللَّهِ ولا يَعمَلونَ بِهِ.» «شب معراج بر قومی گذشتم که لبانشان با قیچیهایی از آتش بریده میشد و هر بار بریده میشد دوباره باز میگشت، گفتم: ای جبرئیل، اینها کیستند؟ گفت: خطیبان امت تو هستند که چیزی میگویند که خود عمل نمیکنند، و کتاب خدا را میخوانند ولی به آن عمل نمیکنند.» (كنز العمّال: ۳۱۸۵۶)
۹. در باب خیانت در علم پیامبر اکرم (ص) فرمودند:
«تَناصَحوا فِي العِلمِ؛ فإنَّ خِيانَةَ أحَدِكُم في عِلمِهِ أشَدُّ مِن خِيانَتِهِ في مالِهِ، وإنَّ اللَّهَ سائلُكُم يَومَ القِيامَةِ.» «در علم به یکدیگر خیرخواهی کنید؛ زیرا خیانتِ هر یک از شما در علمش، سختتر از خیانتش در مال اوست، و خداوند در روز قیامت از شما بازخواست خواهد کرد.» (الأمالي للطوسي: ۱۲۶/ ۱۹۸)
۱۰. در باب تفاوت روایتگر و رعایتگر (بسیار مهم در انباشت اطلاعات) امام علی (ع) فرمودند:
«اعقِلوا الخَبَرَ إذا سَمِعتُموهُ عَقلَ رِعايَةٍ لا عَقلَ رِوايَةٍ؛ فإنَّ رُواةَ العِلمِ كَثيرٌ ورُعاتَهُ قَليلٌ.» «هرگاه حدیثی را شنیدید، آن را با تعقلِ رعایت (عمل کردن) بفهمید، نه فقط با تعقلِ روایت (نقل کردن)؛ زیرا راویان علم بسیارند و رعایتکنندگان آن اندک.» (نهج البلاغة: الحكمة ۹۸)
۱۱. در باب افزایش علم بدون هدایت پیامبر اکرم (ص) فرمودند:
«مَنِ ازدادَ عِلماً ولَم يَزدَدْ هُدىً، لَم يَزدَدْ مِنَ اللَّهِ إلّابُعداً.» «هر کس بر علمش بیفزاید ولی بر هدایتش نیفزاید (تغییری نکند)، جز دوری از خداوند چیزی بر خود نیفزوده است.» (تنبيه الخواطر: ۲/ ۲۱)
۱۲. در باب عاقبت عالمِ بد (تشبیه به آسیاب) پیامبر اکرم (ص) فرمودند:
«يُؤتى بِعُلَماءِ السُّوءِ يَومَ القِيامَةِ فيُقذَفونَ في نارِ جَهَنَّمَ، فيَدورُ أحَدُهُم في جَهَنَّمَ بِقُصْبِهِ كَما يَدورُ الحِمارُ بِالرَّحى.» «عالمانِ بدکار را در روز قیامت میآورند و در آتش دوزخ میافکنند، پس یکی از آنان در جهنم با رودههایش میچرخد، همانگونه که الاغ دور آسیاب میچرخد.» (كنز العمّال: ۲۹۰۹۷)
هیچ نظری وجود ندارد